الهى است ، چنان كه انبيا ، يا منتهى به آن شود ، چنان كه اوصيا ، تمثيل او بر ديگرى حجّت نشود . پس مقدماتى كه مستفاد از معصوم باشد به نهج تمثيل ، به منزلهء اوّليّات باشد در قياس برهانى ، و چنان كه قياس برهانى مفيد يقين است دليلى كه مؤلّف باشد از مقدمات مأخوذه از معصوم ، مفيد يقين خواهد بود . اما ثبوت مقدّمه از معصوم بايد يقينى باشد ، يا به حضور معصوم ، يا به تواتر . پس اين نوع كلام كه حاصل باشد از دلائل مركّبه از كلام معصوم حق و صواب است و مشارك با حكمت است در افادهء يقين « 1 » . اما فرقى در ميانه هست كه حكمت افادهء يقين تفصيلى كند ، و اين طريقه افادهء يقين اجمالى ، و قدماى متكلّمين اماميّه « 2 » مثل ابن عباس « 3 » ، و زيد بن صوحان « 4 » و صعصعة بن صوحان « 5 » ، و ابو حمزهء ثمالى « 6 »

--> ( 1 ) . و در احاديث ائمه معصومين ( ع ) آمده است كه كلامى كه از ما گرفته شده باشد ممدوح است ، و غير آن مذموم نك : بحار الانوار ج 2 ص 94 ح 31 و 32 . ( 2 ) . اين گفته منحصرا در جائى صحيح است كه دو متكلم شيعى چون مؤمن الطاق و هشام بن حكم در مسأله‌اى اختلاف رأى داشته باشند و در ضمن مناظره و گفتگو به قول ائمه هدى - ع - استدلال كنند اما در مقام احتجاج با ديگران مىتوان به سخنان خودشان استناد كرد . و اگر امامان پيروان خود را در باب مسائل كلامى از استناد به گفتار ديگران نهى كرده‌اند براى پيشگيرى از گرايش شيعه به عقائد و آراى نادرست آنان بوده است . ( 3 ) . عبد اللّه بن عباس دانشمندى بزرگ كه او حبر امت مىناميدند . پيامبر در حق او دعا كرده فرمود خداوندا او را در احكام دين عالم گردان و تأويل قرآن به او بياموز . هنگامى كه چشم از جهان فرو بست محمد بن حنفيه گفت : امروز عالم ربّانى اين امت از جهان رفت . نك : رجال كشى 54 ، اسد الغابه 3 / 194 . ( 4 ) . اين بزرگمرد از ياران پيامبر و از خواص شيعيان على - ع - بود ، و پيامبر و على - ع - او را ستوده‌اند و در بين صحابه پيامبر نيز از احترام خاصى برخوردار بوده است . يك دست خود را در جنگ نهاوند در راه خدا داد و در جنگ جمل در ركاب پيشواى پرواپيشگان على به شهادت رسيد . نك : رجال كشى 63 ، قاموس البحرين ج 2 / 256 ، طبقات ج 6 / 84 ، الغدير 9 / 42 . ( 5 ) . دانشمندى دلير و مبارز از ياران مخلص على ( ع ) است كه امام او را به مهارت و استادى در سخن و فصاحت ستوده است درباره او نك : شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد 4 / 478 ، قاموس الرجال 5 / 121 ، سفينة البحار ( صعصع ) ، استيعاب حاشيه اصابه ، ج 2 ص 189 . الغدير ، ج 9 / 43 . ( 6 ) . ثابت بن دينار معروف به ابو حمزه ثمالى ، از شيوخ اهل كوفه و لقمان زمان خود بود و از خرمن دانش